فقدان گروه خونی متنوع به گمان زیادً در انقراض نئاندرتال‌ها نقش داشت_مجله رشد

به نظر می‌رسد با اغاز سفر انسان‌های نوین از آفریقا، گلبول‌های قرمز خون آن‌ها نیز دستخوش دگرگونی سریع و حیاتی شد و این تحول به گمان زیادً نقش مهمی در بقای آن‌ها در محیط‌های تازه ایفا کرد. اما سازگاری زیستی به گمان زیادً آثار پیش‌بینی‌نشده‌ای بر نئاندرتال‌ها داشت و حتی به افت جمعیت و در نهایت، انقراض آن‌ها منجر شد.

مطالعه‌ای تازه، با توالی‌یابی ژنوم انسان‌هایی که بین ۱۲۰ هزار تا ۲۰ هزار سال پیش زندگی می‌کردند، به کشف جالبی دست یافته است: نئاندرتال‌ها دارای نوعی گروه خونی زیاد نادر بودند که ممکن می بود برای نوزادانشان کشنده باشد.

گروه‌های خونی انسان‌ها با موادی به نام آنتی‌ژن تعیین می‌بشود؛ ترکیباتی شامل پروتئین‌ها و قندها که روی سطح گلبول‌های قرمز قرار دارند. سیستم گروه‌بندی ای‌بی‌او (ABO) که خون را به دسته‌های A و B و O و AB تقسیم می‌کند، به گمان زیادً برای تعداد بسیاری از افراد آشنا است. آنتی‌ژن‌ها توسط سیستم ایمنی بدن به‌گفتن بخشی از خود بدن شناسایی خواهد شد، اما اگر فردی با گروه خونی B، خون فردی با گروه خونی A را دریافت کند، سیستم ایمنی او این آنتی‌ژن‌ها را به‌گفتن عامل بیگانه شناسایی و به آن‌ها دعوا می‌کند.

عامل فرد دیگر که در گروه‌بندی خون اهمیت دارد، عامل اِرهاش (Rh) یا فاکتور رزوس است که مثبت یا منفی بودن گروه خونی را مشخص می کند. امروزه، شناسایی دقیق این ترکیبات برای انجام پیروزی‌آمیز انتقال خون الزامی است.

استفن مزی‌یر، جمعیت‌شناس ژنتیکی و نویسنده‌ی مهم مطالعه، در او گفت‌و‌گو با لایوساینس فرمود: «نئاندرتال‌ها گروه خونی ارهاش داشتند که در بین انسان‌های نوین زیاد نادر است.» این نوع خاص از ارهاش که به نوعی آنتی‌ژن به‌نام اِرهاش‌دی (RhD) مربوط می‌بشود، با گروه‌های خونی دنیسوواها و انسان‌های خردمند اولیه سازگار نبوده است.

مزی‌یر ادامه می‌دهد: «در صورت آمیزش زن نئاندرتال با مردی از گونه‌های انسان خردمند یا دنیسووا، گمان وقوع بیماری همولیتیک نوزاد زیاد بالا می بود.» این بیماری می‌تواند به زردی، کم‌خونی شدید، صدمه مغزی یا حتی مرگ نوزاد منجر بشود. او معتقد است که ناسازگاری ارهاش می‌توانسته یکی از عوامل افت جمعیت نئاندرتال‌ها و در نهایت، انقراض آن‌ها باشد.

امروزه، تا این مدت به‌طور کامل اشکار نیست که چرا زیاد تر انسان‌های نوین آنتی‌ژن ارهاش دارند و برخی فاقد آن می باشند. اما در صورت بارداری فرد ارهاش منفی با جنین ارهاش مثبت، ناسازگاری ارهاش رخ می‌دهد. در این چنین شرایطی، سیستم ایمنی زن باردار امکان پذیر گلبول‌های قرمز جنین را به‌گفتن عامل مهاجم شناسایی و به آن‌ها دعوا کند. نتیجه‌ی این عکس العمل می‌تواند بیماری همولیتیک نوزاد باشد.

اکنون، مشکل ناسازگاری ارهاش با تزریق آنتی‌بادی‌های خاص پیش از زایمان پیشگیری می‌بشود. اما نزدیک به ۱۰۰ هزار سال پیش، این چنین راهکاری وجود نداشت و این ناسازگاری می‌توانست پیامدهای مرگباری داشته باشد.

پژوهشگران این چنین دریافتند که واریانت‌های ژنی ارهاش که امروزه در تعداد بسیاری از انسان‌ها دیده می‌بشود، از اجداد اولیه‌ی انسان خردمند به ارث رسیده است. به نظر می‌رسد این واریانت‌ها بعد از خروج از آفریقا و به گمان زیادً در دوران سکونت در فلات ایران تکامل یافته باشند. اما در روبه رو، نئاندرتال‌ها واریانت‌هایی داشتند که فقط با یکدیگر سازگار بودند و در طول ۸۰ هزار سال، تقریباً هیچ تغییری نکردند.

بدین ترتیب، انزوای ژنتیکی می‌تواند توضیح دهد که چرا گلبول‌های قرمز نئاندرتال‌ها در طول زمان تنوع چندانی نداشتند. اما هم چنان پرسشی اساسی باقی می‌ماند: چرا گلبول‌های قرمز انسان‌های خردمند اولیه در زمان وقتی نسبتاً مختصر، یعنی نزدیک به ۱۵ هزار سال، این‌قدر تنوع یافت؟

مزی‌یر جواب می‌دهد: «اولین گمان من این می بود که افزایش جمعیت، عامل تحول بوده است. به گمان زیادً محیط‌های تازه اوراسیا نیز به نگه داری این تنوع در طول نسل‌ها پشتیبانی کرده‌اند.»

مزی‌یر این چنین اشاره می‌کند که یافته‌های پژوهش با مطالعات باستان‌شناسی و ژنتیکی همخوانی دارد. بر پایه شواهد، بین ۷۰ هزار تا ۴۵ هزار سال پیش، شجره‌های ژنتیکی جدیدی در فلات ایران پدیدار شد و صنایع ابزارسازی سنگی نیز پیشرفت چشمگیری داشت. در روبه رو، نبودن تنوع در گلبول‌های قرمز نئاندرتال‌ها و دنیسوواها، نشان‌دهنده‌ی آمیزش‌های درون‌گروهی و افت جمعیت آن‌ها است که در نهایت، به گمان زیادً به انقراض این گروه‌ها منجر شد.

یافته‌های مطالعه در نشریه‌ی ساینتیفیک ریپورتس انتشار شده است.